Η ΕΠΙΣΚΟΠΗ ΒΟΥΘΡΩΤΟΥ

Τοποθεσία και εξέλιξις
Η αρχαία πόλις Βουθρωτός ή Βουθρωτόν έκειτο επί της εν Χαονία Κεστρίνης, έναντι ακριβώς της βορειοανατολικής παραλίας της Κερκύρας. Κατά τον γεωγράφον Στράβωνα ευρίσκεται «επί στόματι του πηλώδους καλουμένου λιμένος… εν τόπω χερρονησίζοντι». Το όνομα της πόλεως ετυμολογείται εκ του βούς και θρώσκω ή θόρνυμι, ένεκα πιθανώς των εν αυτή πλουσίων βουκολίων.

Κατά τον Συνέκδημον του Ιεροκλέους το Βουθρωτόν ήτο μία των δώδεκα πόλεων, αίτινες απετέλουν την επαρχίαν της παλαιάς Ηπείρου. Κατά δε την διαδρομήν των αιώνων υπέστη τούτο πολλάς καταστροφάς και ερημώσεις. Τω 1153 αναφέρεται το Βουθρωτόν υπό του Άραβος γεωγράφου Edrisse ως πολυάνθρωπος και εμπορική πόλις. Εκ των γενομένων ανασκαφών τω 1925 υπό της ιταλικής αρχαιολογικής αποστολής υπό τον Ugolini ήλθον εις φως εν Βουθρωτώ σπουδαιότατα λείψανα προϊστορικών, ελληνικών, ρωμαϊκών και βυζαντινών χρόνων. Εις την βυζαντινήν περίοδον ανήκει και ανακαλυφθέν μέγα βαπτιστήριον του Ε΄ αιώνος μ.Χ., του οποίου ο θόλος στηρίζεται επί δέκα έξ εκ γρανίτου κιόνων και το δάπεδον είναι εστρωμένον δια μωσαϊκών άριστα διατηρουμένων.

Η διάδοσις του χριστιανισμού εις Βουθρωτόν εγένετο πιθανώς κατά τον Α΄ μ.Χ. αιώνα, η δε παράδοσις αναφέρει, ότι κατά τον επί Δεκίου διωγμόν (250) εμαρτύρησαν ενταύθα ο μάρτυς Θερίνος και ο συναθλητής αυτού Δονάτος.
Ως έδρα Επισκόπου το πρώτον μνημονεύεται το Βουθρωτόν τω 458 καιείτα πάλιν τω 516. Η Επισκοπή Βουθρωτού υπήγετο αρχικώς εις την Μητρόπολιν Νικοπόλεως, τον Ι΄ αιώνα εις την Μητρόπολιν Ναυπάκτου, τον ΙΑ΄ αιώνα εις την Αρχιεπισκοπήν Αχρίδος και από του 1431 απετέλεσε μία των Επισκοπών της Μητροπόλεως Ιωαννίνων υπό τον τίτλον Βοθροντού και Γλυκέως. Ο Επίσκοπος Βουθρωτού αναγράφεται Η΄ εις τα Τακτικά του Λέοντος του Σοφού (901-906), του Κ. Προφυρογεννήτου (940) και του Ι. Τσιμισκή (971) υπό τον Μητροπολίτην Ναυπάκτου και ΚΣΤ΄ εν τω Β. Διατάγματι του Βασιλείου του Βουλγαροκτόνου (1020) υπό τον Αρχιεπίσκοπον Αχρίδος. Εις δε το Τακτικόν του υπ’ αριθμ. 1555Α Παρισινού κώδικος, εκδ. Γερ. Κονιδάρη, η Επισκοπή Βουθρωτού ήτο η πέμπτη εκ των έξ Επισκοπών της Μητροπόλεως Νικοπόλεως εν τη Παλαιά ΗΠείρω. Ο Δημήτριος Χωματιανός, ο χειροτονηθείς πιθανώς τω 1220 Αρχιεπίσκοπος Πρώτης Ιουστινιανής και πάσης Βουλγαρίας, αναφέρει εν ταις επιστολαίς του μεταξύ των Επισκόπων της εκκλησιαστικής του δικαιοδοσίας και τον Επίσκοπον Βουθρωτού.

Κατά τον ΙΕ΄ αιώνα, ερημοθείσης τελείως της πόλεως Βουθρωτού, λόγω νοσηρότητος της περιοχής, η έδρα της Επισκοπής Βουθρωτού μετεφέρθη εις Παραμυθίαν, της οποίας και επεκράτησε το όνομα ως τίτλος Επισκοπής, πιθανώς από του τελευταίου τετάρτου του ΙΗ΄ αιώνος.
Επίσκοποι
Γνωστοί Επίσκοποι Βουθρωτού μέχρι του ΙΕ΄ αιώνος, ότε μετεφέρθη η έδρα της Επισκοπής εις Παραμυθίαν αναφέρονται:
1. Ο Στέφανος (458), αναφερόμενος εις επιστολήν των Επισκόπων της Παλαιάς Ηπείρου προς τον Επίσκοπον Ρώμης Λέοντα.
2. Ο Ευθύμιος, αναφερόμενος τω 516
3. Ο Ματθαίος, αναφερόμενος εν εκθέσει Συνόδου της Παλαιάς Ηπείρου προς τον Πάπαν Ορμίσδαν τω 523.
4. Ο Δημήτριος, αναφερόμενος τω 1229.

Η ΕΠΙΚΟΠΗ ΦΟΙΝΙΚΗΣ

Τοποθεσία και εξέλιξις
Η Φοινίκη υπήρξεν αρχαιοτάτη πόλις της Ηπείρου εν τη Χαονία, ΒΑ των Αγίων Σαράντα, παρά τω σημερινώ χωρία Φοινίκη. Πάντες οι αρχαίοι ιστορικοί μετά θαυμασμού ομιλούν δια την ευημερίαν και πολυκοσμίαν της αρχαίας Φοινίκης, δια την οποίαν και ο λαός εδημιούργησε χαριτωμένους ρθύλους. Ερείπια ταύτης σώζονται παρά το χωρίον Φοινίκη, ένθα ευρέθησαν και χαλκά νομίσματα των ετών 238-168 π.Χ. Εν τω Συνεκδήμω του Ιεροκλέους, δημοσιευθέντι τω 535 μ.Χ., αναφέρεται η Φοινίκη ως μία των δώδεκα πόλεων της επαρχίας Παλαιάς Ηπείρου. Ο ιστορικός Προκόπιος κατά το στ΄ αιώνα μ.Χ. εν τω «Περί κτισμάτων» έργω αυτού αναφέρει τα εξής περί της Φοινίκης: «Ανανεώσατο δε Νικόπολιν τε και την Φοινίκην ωνομασμένην. αι δύο αύται πολίχναι ή τε Φωτική και η Φοινίκη εν τω χθαμαλώ της γης έκειντο ύδασιν περρεόμεναι τη δε λιμνάζουσι. διό δη λογισάμενος Ιουστινιανός βασιλεύς είναι αμήχανα επί στερράς θεμελίων συνθήκας περιβόλους αυτής αναστήναι, αυτάς μεν επί σχήματος του αυτού είασε, φρούρια δε αυτών αγχοτάτω εν τε ανάντει και ισχυρώς ορθίω εδείματο». Εκ του χωρίου τούτου μανθάνομεν ότι ο Ιουστινιανός δεν περιετείχισε μεν την Φωτικήν και την Φοινίκην –επειδή περιεβρέχοντο εκ λιμναζόντων υδάτων- ίδρυσε δε εν αυταίς ακροπόλεις, ένθα θα ηδύναντο να καταφύγουν οι κάτοικοι εν καιρώ βαρβαρικών επιδρομών.
Τον χριστιανισμόν εδέχθη η Φοινίκη πιθανώς τον Α΄ αιώνα, αλλ’ έδρα Επισκόπου εγένετο κατά τας αρχάς του Ε΄ αιώνος, ότε μαρτυρείται συμμετοχή των Επισκόπων αυτής εις Τοπικάς και Οικουμενικάς Συνόδους.
Η Επισκοπή Φοινίκης μετά την καταστροφήν της ομωνύμου πόλεως υπό των Γότθων του Τωτίλα (552) ή εξέλιπεν ή μετέφερε την έδραν αυτής εν αρχή μεν, προσωρινώς, εις την ιεράν μονήν Μεσοποτάμου, είτα δε, οριστικώς, εις Δέλβινον. Ο επισκοπικός ναός της Φοινίκης κατά τον Ν. Μυστακίδην ετιμάτο επ’ ονόματι της Ζωοδόχου Πηγής.
Επίσκοποι
Γνωστοί Επίσκοποι της Φοινίκης αναφέρονται:
1. Ο Περεγρίνος, αντιπροσωπεύσας την Ήπειρον εις την Δ΄ Οικουμενικήν Σύνοδον (451).
2. Ο Βαλεριανός, υπογράψας επιστολήν Συνόδου της Παλαιάς Ηπείρου προς τον Επίσκοπον Ρώμης Λέοντα.
3. Ο Φίλιππος, υπογράψας τω 516 επιστολήν της Συνόδου της Ηπείρου προς τον Πάπαν Ορμίσδαν.
4. Ο Ευστάθιος, αναφερόμενος τω 682.

Η ΕΠΙΣΚΟΠΗ ΑΓΙΧΙΑΣΜΟΥ

ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΙΣ
Η πόλις Αγχίασμος ή Ογχησμός έκειτο εν τη αρχαία Χαονία, πλησίον του σημερινού λιμένος των Αγίων Σαράντα. Ήκμασε και κατά τους Ρωμαϊκους χρόνους, ως μαρτυρούν τα πλησίον του λιμένος των Αγίων Σαράντα σωζόμενα ερείπια, και κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνας, εφ’ όσον ετιμήθη δι’ επισκοπικού θρόνου. Εν τω Συνεκδήμω του Ιεροκλέους αναφέρεται ως μία των πόλεων, αίτινες απετέλουν την επαρχίαν της Παλαιάς Ηπείρω. Κατεστράφη τω 552 κατά την επιδρομήν των Γότθων του Τωτίλα.
Πότε η πόλις Αγχίασμος ετιμήθη δι’ επισκοπικής έδρας δεν γνωρίζομεν, είναι δε βέβαιον ότι το έτος 451 λαμβάνει μέρος ο Επίσκοπος αυτής Κλαύδιος ή Κλαδαίος εις την Δ΄ εν Χαλκηδόνι Οικουμενικήν Σύνοδον (451 μ.Χ.). Εις το Τακτικόν του υπ’ αριθμ. 1555Α Παρισινού κώδικος, έκδοσις Γερ. Κονιδάρη, ήτο τρίτη εκ των έξ Επισκοπών της Μητροπόλεως Νικοπόλεως εν τη Παλαιά Ηπείρω. Μετά την καταστροφήν της πόλεως υπό των Γότθων πιστεύεται ότι η Επισκοπή αύτη ή εξέλιπεν ή μετέφερε την έδραν εις Χειμάρραν, της οποίας ο τίτλος επεκράτησε τα ερείπια εν τη παραλία, ετιμάτο κατά τον Ν. Μυστακίδην επ’ ονόματι του Ευαγγελισμού.
Επίσκοποι
Γνωστοί Επίσκοποι της Επισκοπής Αγχιάσμου είναι: 1) Ο Κλαύδιος ή Κλαδαίος, όστις υπέγραψεν επιστολήν Συνόδου της Παλαιάς Ηπείρου προς τον Επίσκοπον Ρώμης Λεόντα (440-461) και έλαβε μέρος εις την Δ΄ Οικουμενικήν Σύνοδον (451), και 2) ο Χριστόδωρος ή Χριστοφόρος, υπογράψας επιστολήν Συνόδου της Παλαιάς Ηπείρου προς τον Πάπαν Ορμίσδαν (514-523).

Αι πρώται Χριστιανικαί κοινότητες εν Β. Ηπείρω

Πότε ακριβώς ενεφανίσθησαν αι πρώται χριστιανικαί κοινότητες εν Β. Ηπείρω δεν είναι ιστορικώς γνωστόν. Πάντως από τας αρχάς του Δ΄ αιώνος το επισκοπικόν σύστημα διοικήσεως της Ηπείρου φαίνεται ότι ήτο ανεπτυγμένον, διότι έλαβον μέρος και Επίσκοποι της Ηπείρου φαίνεται ότι ήτο ανεπτυγμένον, διότι έλαβον μέρος και Επίσκοποι της Ηπείρου εις την Α΄ Οικουμενικήν Σύνοδον (325 μ.Χ.), ως τούτο αναφέρει ο ιστορικός Ευσέβιος εις τον βίον του Μεγάλου Κωνσταντίνου: «των γ’ ούν Εκκλησιών απασών, αι την Ευρώπην άπασαν, Λιβύη ντε και Ασίαν επλήρουν, ομού συνήκτο των του Θεού λειτουργών τα ακροθίνια… αλλά και Θράκες και Μακεδόνες, Αχαιοί τε και Ηπειρώται…».
Αι πρώται ιστορικώς μεμερτυρημέναι χριστιανικαί κοινότητες εν Β. Ηπείρω ήσαν αι τέσσαρες εκ των οκτώ Επισκοπών της Παλαιάς Ηπείρου, ήτοι αι Επισκοπαί Αγχιάσμου, Αδριανουπόλεως, Φοινίκης αι Βουρθωτού, τας οποίας δυνάμεθα να παρακολουθήσωμεν από το πρώτον ήμισυ του Ε΄ αιώνος μ.Χ., ότε οι Επίσκοποι αυτής, ως θα ίδωμεν κατωτέρω, λαμβάνουν μέρος εις την Γ΄ Οικουμενικήν Σύνοδον. Αι Επιακοπαί αύται υπήγοντο εκκλσιαστικώς από τα τέλη του Δ΄ αιώνος εις την Μητρόπολιν Νικοπόλεως με ανώτερον αρχηγόν τον Βικάριον του Ρώμης Αρχιεπίσκοπον (Έξαρχον) Θεσσαλονίκης και υπό την ανωτάτην εποπτείαν της Ρώμης. Το καθεστώς αυτό παρέμεινε μέχρι το 732 ότε υπό του Λεόντος Γ΄ του Ισαύρου αι εκκλησίαι του Ανατολικού Ιλλυρικού απεσπάσθησαν της δικαιοδοσίας του Ρώμης και υπήρχθησαν εις το Πατριαρχείον Κων/πολεως.
Αι Επισκοπαί Αγχιάσμου, Αδριανουπόλεως, Φοινίκης και Βουθρωτού μετά την καταστροφήν των ομωνύμων πόλεων των εδρών αυτών ή εξέλιπον ή συνεχωνεύθησαν μετά των γειτνιαζουσών Επισκοπών. Μετά ταύτα αναφαίνονται εν τω εκκλησιαστικώ ορίζοντι της Β. Ηπείρου αι Επισκοπαί και Μητροπόλεις Χειμάρρας, Κορυτσάς, Βελεγράδων και Αργυροκάστρου.
Μετά τας εισαγωγικάς ταύτας παρατηρήσεις δια την πρώτην διάδοσιν του χριστιανισμού εν Β. Ηπείρω και την συγκρότησιν εν αυτή των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων δυνάμεθα ήδη να εισέλθωμεν εις την παρακολούηθσιν της εξελίξεως των Επισκοπών και Μητροπόλεων ταύτης.

Διάδοσις και επικράτησις του Χριστιανισμού εν Β. Ηπείρω.

Πότε και υπό τίνος διεδόθη ακριβώς ο Χριστιανισμός εις την Βόρειον Ήπειρον δεν γνωρίζομεν. Εκ χωρίων του βιβλίου των Πράξεων των Αποστόλων συμπεραίνομεν, ότι ο χριστιανισμός διεδόθη πιθανώς εις την Β. Ήπειρον εκ Μακεδονίας τον Α΄ αιώνα μ.Χ. υπ’ αυτού τούτου του Αποστόλου Παύλου ή των μαθητών αυτού, ως τούτο παραδέχονται και ο Π. Αραβαντινός και ο Μητροπολίτης Άνθιμος Αλεξούδης. Εκ του βιβλίου των Πράξεων των Αποστόλων μανθάνομεν ότι: 1) ο Απόστολος Παύλος ελθών εις Μακεδονίαν μετά του Σίλα επεσκέφθη τας Μακεδονικάς πόλεις Νεάπολιν, Φιλίππους, Αμφίπολιν, Θεσσαλονίκηςν και Βέρροιαν, 2) ο αυτός Απόστολος εξ Ασίας απέστειλεν εις Μακεδονίαν και Αχαΐαν τον Τιμόθεον και τον Έρασμον και 3) επανελθών ο Παύλος εις την Μακεδονίαν περιώδευσεν αυτήν, έχων ως συνοδούς τον Σωσίπατρον, τον Αρίσταρχον, τον Σεκούνδον, τον Γάϊον, τον Τιμόθεον, τον Τυχικόν και τον Τρόφιμον. Την ανωτέρω υπόθεσιν ενισχύει εμμέσως και χωρίον της προς Ρωμαίους επιστολής του Παύλου, ένθα αναφέρεται ότι ούτος προήλασε από «Ιερουσαλήμ κύκλω του Ιλυρρικού», περιλαμβάνοντος τότε και την Ιλλυρίαν, την Μακεδονίαν, την Νέαν και Παλαιάν Ήπειρον και πάσαν την λοιπήν Ελλάδα.
Δεν αποκλείεται ο χριστιανισμός να διεδόθη εις την Β. Ήπειρον και κατ’ αρχάς εις τα παραθαλάσσια μέρη αυτής εκ της Νικοπόλεως της Ηπείρου την οποίαν επεσκέφθη ο Απόστολος Παύλος κατά το 62/3, ως τούτο συνάζεται εκ της προς τον εν Κρήτη διατρίβοντα Επίσκοπον Τίτον ποιμαντορικής επιστολής αυτού.
Ευσεβείς αρχαίαι παραδόσεις, αμφιβόλου κύρους, αναφέρουν ότι ο Ακύλας, είς εκ των εβδομήκοντα Αποστόλων, πολλούς των Ηπειρωτών, Ακαρνάνων και Λευκαδίων προσηλύτισεν και ότι ο Απόστολος Παύλος εγκατέστησε πρώτον Επίσκοπον Δυρραχίου τον Καίσαρα.
Ως προς τας δυσχερείας, τας οποίας συνήντησεν η διδασκαλία του Σωτήρος εν Β. Ηπείρω, δεν έχομεν ακριβείς πληροφορίας, αλλ’ εφ’ όσον έχομεν Επισκοπάς εν αυτή προ του Ε΄ αιώνος μ.Χ. συμπεραίνομεν ότι η νέα Θρησκεία διεδόθη ευρέως και ταχέως εν Β. Ηπείρω και ότι αύτη από τα τέλη του Δ΄ αιώνος θα απετέλει την θρησκείαν της πλειοψηφίας των κατοίκων της περιοχής ταύτης. Τούτο δε προκύπτει και εκ των αρκετών μαρτύρων, τους οποίους προσέφερεν η Β. Ήπειρος κατά τους πρώτους διωγμούς των χριστιανών υπό του Ρωμαϊκού κράτους, ως τον Άστιον ή Αστείον, μαρτυρήσαντα τω 98 μ.Χ., την Ευανθίαν μετά του υιού αυτής Ελευθερίου, Επισκόπου Αυλώνος, μαρτυρήσαντος επί Ανδριανού τω 120 μ.Χ., τον μάρτυρα Δάνακτα, μαρτυρήσαντα ως μη δεχθέντα να θυσιάση τοις ειδώλοις, και τους μάρτυρας Θερίνον και Δονάτον, μαρτυρήσαντας εν Βουρθωτώ κατά τον επί Δεκίου διωγμόν (250 μ.Χ.).
Πλην τούτων ασφαλείς ιστορικαί ενδείξεις περί της ταχείας εξαπλώσεως του χριστιανισμού εν Β. Ηπείρω είναι και τα δεδομένα των ανασκαφών, διότι έχομεν παλαιοχριστιανικάς βασιλικάς από τον Ε΄ και Στ΄ αιώνα μ.Χ. Τοιαύτα παλαιοχριστιανικά μνημεία είναι οι ναοί: των Αγίων Σαράντα, του Άνω Λαμπόβου, του Μεγάλου Αθανασίου εν Πολυτσάνη, του Ζερβατίου, του Βραχογοραντζή, του Βουθρωτού, ένθα ανεκαλύφθη μέγα βαπτιστήριον του Ε΄ μ.Χ. αιώνος, και άλλοι. Πλην των μνημονευθέντων τούτων έργων, μικροτέρας σημασίας ναοί θα υπήρχον εν Β. Ηπείρω από των αρχών του Δ' αιώνος μ. Χ., ότε συνετελέσθη ή πλήρης επικράτησις του χριστιανισμού, προσέτι δε και συγκεντρώσεις χριστιανών θα εγίνοντο εις ιδιωτικάς οικίας, ίσως εν κρυπτώ κατά τους πρώτους μ.Χ. αιώνας, ιδιαίτερα κατά την εποχήν των διωγμών, και ναοί εθνικοί θα μετεβλήθησαν εις χριστιανικάς εκκλησίας, ως εγένετο καί εις άλλα μέρη της Ελλάδος.

Η πρό του Χριστιανισμού θρησκεία εν Β. Ηπείρω

Προ της εμφανίσεως του χριστιανισμού στην Β. Ηπείρω ελατρεύοντο σ’ αυτή οι Θεοί των αρχαίων Ελλήνων, ο Ζεύς, η Αθηνά, η Αφροδίτη κ.ά., ως τούτο μανθάνομεν εκ των εν τη περιοχή ταύτη ευρεθέντων και διασωθέντων επιγραφών, αγαλμάτων και αναγλύφων.

Ούτως εν τω ορμίσκω του Αυλώνος ευρέθη μικρόν ιερόν αφιερωμένον εις την θεάν Αφροδίτην, εντός δε του ιερού επί βράχου ανάγλυφον σχετικόν με την λατρείαν της Αφροδίτης.

Μεταξύ του χωρίου Νιβίτσης και της ιεράς μονής Κοκαμιάς ανεκαλύφθη επιγραφή επί αυτοφυούς βράχου, ένθα δια μεγάλων γραμμάτων υπάρχει το όνομα του Θεού Τέρμονος, όστις επιστεύετο ότι προσωποποιείται εν τω βράχω εκείνω.

Εις το Βουρθωτόν ευρέθησαν αγαλμάτιον της Αφροδίτης, εξαιρετικής τέχνης, και ιερόν του Ασκληπιού.

Εις την κοιλάδα του Άνω Δεβόλη (Άψου) της Κορυτσάς ευρέθη ανάγλυφον, εικονίζον την Αρτεμιν, η οποία ευσταλής τρέχει, ως δια μέσου των δασών, ακολουθουμένη από τον κύνα και το ιερόν αυτής ζώον, την έλαφον.

Εις την ακρόπολιν του Τεπελενίου ευρέθη ενεπίγραφος στήλη προς τιμήν το Ποσειδώνος, μαρτυρούσα την ύπαρξιν ναού αυτού ή άλλου τινός Θεού.

Τέλος δε κατά τας ανασκαφάς εις Γέρμαν, ΝΔ της Σαρακινίστης, ευρέθησαν χάλκινα νομίσματα, φέροντα επί της προσόψεως κεφαλήν του Διός, της Αρτέμιδος και της Διώνης.